ภาพรวม
อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) เริ่มขึ้นใน พ.ศ. 2520 เพื่อเป็นกำลังหลักของระบบสาธารณสุขมูลฐานของไทย บนแนวคิดว่าการมีส่วนร่วมของคนในท้องถิ่นคือหนทางสู่ “สุขภาพดีถ้วนหน้า” จากการนำร่องใน 20 จังหวัด ปัจจุบันมี อสม. มากกว่า 1,040,000 คนในทุกชุมชนทั้งชนบทและเมือง แต่ละคนดูแลประมาณ 8–15 ครัวเรือน
อสม. คือใคร
อสม. ได้รับการคัดเลือกโดยคณะกรรมการหมู่บ้าน ผู้สื่อข่าวสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน และเจ้าหน้าที่สาธารณสุขระดับตำบล อสม. ไม่ใช่ข้าราชการ แต่ทำงานด้วยจิตอาสา โดยได้รับการสนับสนุนทางวิชาการจากกระทรวงสาธารณสุขและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น งานนี้ไม่มีค่าตอบแทนจนถึง พ.ศ. 2552 ที่เริ่มมีค่าป่วยการเดือนละ 600 บาท และเพิ่มเป็น 1,000 บาทตั้งแต่ พ.ศ. 2561
บทบาทในช่วงโควิด-19
- เริ่มเฝ้าระวังในชุมชนทันทีที่โควิด-19 เข้าสู่ประเทศไทยในเดือนกุมภาพันธ์ 2563 โดยใช้ประสบการณ์จากโรคซาร์ส ไข้หวัดนก และไข้เลือดออก
- สอนชุมชนทำหน้ากากผ้าและเจลแอลกอฮอล์ในช่วงที่หน้ากากขาดแคลน
- ตั้งแต่เดือนมีนาคม 2563 ดำเนินนโยบาย “เคาะประตูบ้าน” เยี่ยมทุกครัวเรือนที่รับผิดชอบ เพื่อให้คำแนะนำการป้องกัน แจกหน้ากากและเจล และสังเกตสุขภาพของสมาชิกในบ้าน
- ประสานงานกับผู้นำชุมชนและเจ้าหน้าที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
ผลลัพธ์
อสม. ได้รับการยกย่องอย่างกว้างขวางว่าเป็นปัจจัยสำคัญหนึ่งของความสำเร็จในการรับมือโควิด-19 ระยะแรกของไทย องค์การอนามัยโลกเรียก อสม. ว่า “วีรบุรุษผู้ไม่มีใครกล่าวถึง” ที่ปกป้องชุมชนทั่วประเทศ
บทเรียนสำคัญ
กรณีนี้สะท้อนคุณค่าของการลงทุนระยะยาวในภาคประชาสังคมระดับชุมชน เครือข่ายอาสาสมัครที่สร้างขึ้นเพื่องานสาธารณสุขมูลฐานในชีวิตประจำวัน สามารถระดมกำลังได้ทันทีเมื่อเกิดวิกฤตระดับชาติ